Hang ổ của loài rồng

Nhân đọc Bay trên tổ chim cúc cu, Ken Kesey (Nhã Nam, 2011).

Đây là một tuyệt phẩm dựng lên một nghịch cảnh éo le, đi ngược với trật tự thông thường – nếu người ta vẫn coi cuộc đời hỗn loạn này là trật tự, nếu coi mọi cuộc đấu tranh đều đại diện cho hai phía, Thiện và Ác, thì cuộc chiến trong nghịch cảnh ấy cam go hơn nhiều, bởi ranh giới giữa Thiện – Ác không rành rẽ rõ ràng, đôi lúc gần như không thể nào định nổi và có phần phi lý. Cuộc đấu tranh giữa kẻ điên và kẻ không điên ư? Nhưng ai là kẻ điên/không điên mới được chứ? Giữa con bệnh và người chữa bệnh ư? Nhưng thực ra, kẻ nào cần chữa mới được chứ? Và rốt cuộc ai là kẻ chiến thắng? Kẻ ca khúc khải hoàn là kẻ vĩnh viễn mất đi tri giác? Vượt tường đào tẩu? Hy sinh anh dũng? Và kẻ nào giương cờ trắng ra hàng? Những kẻ giữ gìn trật tự và nhốt mình trong trại còn lâu hơn cả con bệnh ư?

Nhưng cuộc chiến ấy không quan trọng, điều quan trọng là quá trình tranh đấu, một chặng đường tính về thời gian thực thì không quá dài nhưng lại quá dài cho sức chịu đựng của con người, và trong tranh đấu sục sôi hơi thở cuộc sống dưới hình hài những kẻ điên loạn với khát khao tự do, muốn cởi bỏ mọi lề thói thông thường, muốn sống, muốn tận hưởng, muốn hít sâu cuộc đời này vào tận cùng buồng phổi và phả lại lên tận trời xanh. Và họ đã tìm cách đập tan mọi nề nếp ấy.

Trở lại với câu chuyện, với lời kể của Thủ lĩnh Bàn chải Bromden, một người da đỏ bị tống vào trại hầu như từ những ngày đầu tiên, một giọng kể điềm tĩnh, những quan sát bất ngờ của kẻ câm lặng – “vừa câm vừa điếc” – cao tới hơn hai mét, suốt ngày cầm chổi lau nhà lau khắp mọi xó xỉnh của trại, và vì thế cũng nghe được hết trơn mọi thứ.

Trong mắt những bạn bè đồng bệnh, y là một thứ Thủ lĩnh “rơm”, suốt ngày chỉ biết lau nhà và sợ từ con gián trở đi. Bản thân y, một người lai da đỏ, bộ lạc đã bị tuyệt chủng, ba của y từng là Thủ lĩnh của bộ lạc, và một bộ lạc đã phải nhượng bộ nhà chức trách, dù con người khôn ngoan là ba y đã tìm mọi cách đánh lừa họ, nhưng rồi cái bộ lạc đó – hay cái sự mông muội, tối tăm đó theo quan niệm của nhà chức trách hiện đại – đã bị quét sạch. Và y, nạn nhân của phát triển, của phát quang và làm sạch những bụi rậm tối tăm, đã bị tống vào trại – như bất cứ kẻ điên chân chính nào. Còn chính y nhìn thấy y thế này:

“Thế rồi sau đó lẩn vào nhà vệ sinh, trốn tụi hộ lý, tôi nhìn mình trong gương và tự hỏi làm sao có người lại đảm đương nổi việc to lớn đến thế, làm sao có thể làm chính mình. Bộ mặt tôi phản chiếu trong gương, tối tăm sắt đá, lưỡng quyền cao tựa như má bị rìu đẽo đi, đôi mắt đen sì với vẻ tàn nhẫn như mắt ba, như mắt của những người da đỏ man rợ mà người ta vẫn thấy trên phim, và tôi nghĩ, Đây không phải là tôi, khuôn mặt này không phải là khuôn mặt của tôi. Thậm chí khi tôi cố mang bộ mặt như vậy thì nó vẫn không phải mặt tôi; lúc đó tôi không phải là tôi, tôi chỉ làm ra như chúng vẫn trông thấy, như chúng muốn trông thấy mà thôi. Mà hình như cũng chưa bao giờ tôi thật là mình.”

Phải nói rõ về y bởi y sẽ kể lại toàn bộ câu chuyện này, bằng một cách kể hấp dẫn của riêng y, sự tỉ mẩn, và chi tiết mà nếu không có sự quan sát kĩ càng và phân tích bằng đầu óc của một kẻ điên thì không thể nào làm được.

“Phía dưới, một chuyến hàng toàn những bộ phận ướp lạnh – tim, gan, óc và các thứ khác vừa về. Tôi nghe thấy tiếng chúng va đập vào nhau trong rãnh máng đổ vào hầm lạnh. Trong phòng, một người ngồi đâu đó tôi không nhìn thấy nói rằng, hôm qua phòng điên có một đứa vừa tự tử. Thằng Rowler. Nó cắt túi hột cà, máu chảy đến khi chết, trong lúc đang ngồi trên chậu hố xí; có năm người ở đó, những đến lúc nó ngã vật ra sàn nhà mới hay biết.

“Tôi không thể hiểu nổi sao họ nôn nóng vậy, chỉ cần đợi đến lúc là xong.”

McMurphy là kẻ đã đặc biệt gây ấn tượng với Bromden, ngay từ ngày đầu tiên vào trại, chuyển thẳng từ nhà tù. McMurphy đã thổi vào trong trại một bầu không khí mới – hay đúng ra là sự sống – vốn đã chết liệt từ lâu trước khi hắn tới. Cho dù là ở trại tâm thần, thì hắn vẫn tạo ra những trò cờ bạc đỏ đen, câu cá trên vịnh biển, gái mú, đấu tranh, và tất nhiên, cả máu me và cái chết.

Như chính McMurphy đã tuyên bố, ở nhà tù hắn luôn là một tay tù cự phách, thì đến trại này cũng vậy, hắn phải là kẻ điên siêu hạng. [Kẻ siêu hạng này quá tham vọng chăng, khi không chỉ muốn vượt mặt lũ bạn tâm thần tầm thường, hắn còn muốn vượt mặt cả đại diện cho nhà chức trách, lẽ phải, hay công lý gì đó – là đám bác sĩ, y tá, hộ lý… ở đây?]

“Thế thì hãy nói cho thằng Toán trưởng Tâm thần Harding rằng ngài R.P. McMurphy muốn gặp hắn và cái bệnh viện này quá chật chội cho cả hai. Qua đã quen cầm đầu rồi. Qua là thằng toán trưởng cưỡi máy kéo khắp các khu rừng Tây Bắc, là toán trưởng các con bạc từ hồi chiến tranh Triều Tiên, và thậm chí toán trưởng cả đám làm cỏ đậu ở trại Pendleton, vậy nên nếu bây giờ qua là thằng tâm thần thì, mẹ kiếp, cũng phải là tâm thần hạng siêu nặng.”

Kẻ siêu hạng này đã chứng tỏ được “hạng siêu” của mình không bằng những trò gian manh mới mẻ, mà bằng chính bản thân mình. Giọng nói, tiếng cười, cung cách, chừng như ngay trong ngày đầu tiên đã phá tan hết cái bầu không khí tù đọng, nề nếp chết cứng vô hình trong trại.

Hắn đi như nhảy múa trên đôi chân, nói như hét, thở như ống thông gió trên đỉnh nóc chuông nhà thờ cao nhất; tiếng cười của hắn như tiếng suối sục sôi đổ rầm rập xuống thành thác nước, cuốn băng tất cả những cũ mòn, tù đọng.

“Làm thế nào hắn lại thoát cái ách chung? Có lẽ, giống như lão Pete, Liên hợp đã lỡ cơ hội chộp lấy hắn khi còn non nớt. Có lẽ hắn khi nhỏ vốn là một đứa bất trị, chu du khắp đất nước, bạ đâu sống đấy và không chịu dừng lại ở đâu quá vài tháng, nhà trường không dạy nổi hắn… Có thể là thế, hắn không cho Liên hợp thời cơ, cũng như sáng qua tụi hộ lý không sao đo được nhiệt độ cho hắn, một chiếc bia di động bao giờ cũng khó trúng đạn hơn.”

Cái bia di động khó trúng đạn ấy rốt cuộc cũng phải lĩnh nhiều phát đạn, nhưng là một cái bia di động nên phát bắn trúng hồng tâm thật là một thử thách ghê người, và chẳng có ai có thể điểm trúng. Còn những phát ngoài rìa rốt cuộc chỉ gây cho hắn vết thương và sức dội lại mạnh hơn bao giờ hết.

McMurphy lôi người ta khỏi hang ổ an toàn, chỗ ẩn trú trong tối tăm, mù mịt. Hắn làm rối tung mọi thứ, khiến người ta ám ảnh không thôi, với những đòi hỏi, thắc mắc, tự vấn, rằng tự do hay khuôn khổ?

“Giờ tôi đã hiểu tại sao: hơi bê tha, dĩ nhiên, nhưng lặn ngụp, trấn mình trong đó, lại cảm thấy an toàn. McMurphy không hiểu cho chúng tôi điều đó, không hiểu chúng tôi muốn an toàn. Hắn luôn tìm cách lôi chúng tôi khỏi đám sương mù, ra chỗ quang đãng, nơi người ta rất dễ bị tấn công.”

Bởi ngay khi chấp nhận sự rõ ràng, lập tức người ta chịu đau đớn.

“Khi có người xuất hiện ta không muốn nhìn mặt họ và họ cũng không muốn nhìn mặt ta, bởi thật đau lòng phải thấy nhau rõ ràng như thấy đến cả ruột gan như thế, nhưng cũng không muốn quay đi để mất hắn và mình trở nên đơn độc. Ta chỉ có hai lựa chọn ấy: hoặc căng mắt nhìn những gì hiện ra từ sương mù, bất chấp đau đớn, hoặc thả mình trôi đi vào lãng quên.”

Trong trại, McMurphy mang sức mạnh gần như thần thánh dưới con mắt của Bromden, mà không hẳn, với tất cả những kẻ còn chút não trong đầu, như Harding đã chỉ ra rằng, tất cả chỉ là những con thỏ từ lúc sinh ra: thỏ sợ sệt, thỏ nói lắp, thỏ yếu nhược, thỏ mọc sừng…, chỉ có hắn là con sói duy nhất trong bầy đàn. Và con sói đơn độc ấy phải chứng tỏ bản lĩnh sói trước cả lũ thỏ và những tay săn thỏ.

Không thể không nhắc đến y tá trưởng Ratched – một sáng tạo tuyệt vời của Ken Kesey, được Bromden miêu tả cực kỳ sống động, với những ví von, ẩn dụ chết người:

“Mặt mụ phẳng phiu, được gia công chính xác như một con búp bê đắt tiền, da như được tráng một lớp men màu kem sữa, cặp mắt xanh sáng, mũi hơi ngắn, hai lỗ mũi nhỏ ti hin, hồng hồng, tất cả đều đúng tiêu chuẩn trừ màu môi với móng tay và kích thước bộ ngực. Đã có nhầm lẫn ở đâu đó khi lắp ráp mụ – đặt một bộ ngực vĩ đại rất đàn bà lên một sản phẩm lẽ ra hoàn thiện về mọi mặt, và rõ ràng mụ hết sức cay đắng vì điều đó.”

Cuộc đối đầu trực tiếp giữa McMurphy và Ratched nổ ra ngay từ ngày đầu tiên McMurphy đặt chân vào trại. Và y những tưởng chỉ cần tiêu diệt một Ratched vốn chỉ là một mụ đàn bà với bộ ngực vĩ đại, chả ăn nhằm gì với y hết, là y có thể thoát ra khỏi cái nề nếp tù đọng, chết cứng ấy, y có thể sống như coi sói đầu đàn, tự do chạy mọi xó xỉnh của rừng già. Nhưng y đã nhầm. Bromden đã nhận ra ảo tưởng ấy trước y.

“Tôi thấy hết và đau lòng bởi tất cả những gì đang phải chứng kiến, cũng như đau lòng khi chứng kiến những sự kiện trong quân đội, hồi chiến tranh. Cũng như khi chứng kiến những điều xảy ra với ba và bộ lạc. Tôi cứ nghĩ mình đã vượt qua, không còn mãi buồn bực trước những điều tai nghe mắt thấy. Làm thế chẳng được gì cả. Người ta chẳng thể làm gì.”

Khi nhận ra chân tướng của sự thật, rằng đằng sau Ratched là một cỗ máy, nếu có vứt được Ratched ra ngoài thì cũng sẽ có một Ratched mới – không có ngực bự thì lại mông to mà thôi – McMurphy hiểu ra tình thế tuyệt vọng của hắn, cũng như của tất cả đám cừu, gà, thỏ… trong trại. Bản tính ưa tự do, khát khao được “sống” mỗi ngày trong lồng ngực phồng lên như con sư tử, vuột chạy ra và cắn nát mọi thứ cản đường. Và tất nhiên, rốt cuộc chỉ đem theo tai họa. Như bất kỳ kẻ tranh đấu nào khác: lên máy chém, tống vào tù, khóa xích lại… Tóm là theo lời Bromden, là “đóng yên, lắp hàm thiếc”:

“…chúng sẽ cải biến mày bằng những cách vô phương chống đỡ! Chúng đặt thêm các thứ. Chúng lắp thêm máy vào mày. Chỉ cần đánh hơi thấy mày đang to lên, lập tức chúng bắt tay vào việc từ khi mày còn bé, lắp đặt chi tiết, xử lý đến khi nào mày ổn định thì thôi!”

Khi mất dần đi ý thức phản kháng, người ta mất đi khao khát và say mê cuộc đời, người ta không còn tinh thần đấu tranh và thắc mắc về lẽ công bằng hay đeo đuổi tự do. Quá trình tẩy não diễn ra như vậy đấy. Những liên hợp khắp nơi trên mặt đất này đều hoạt động theo cách đó, với mục tiêu là phẳng khát vọng tự do, vốn vẫn phồng lên như đôi cánh chực tung ra trời rộng để chao liệng, vượt ra khỏi quy định, nề nếp của nó – từ những Scanlon, McMurphy. Và trật tự của kẻ này vẫn là hỗn loạn của kẻ khác, và chẳng phải thế giới vẫn xoay vần với tất cả hỗn mang đó hay sao?

***

Ken Kesey đã tạo ra một xã hội thu nhỏ, một xã hội giả tưởng nhưng sống động, với mô hình một trại tâm thần, khu biệt với thế giới bên ngoài, và không phải bằng con mắt của kẻ bên ngoài hàng rào nhìn vào trong trại, mà từ chính kẻ trong trại nhìn ra.

Đó là một thế giới thực hơn cả thế giới thực, những chân dung sống hơn cả người đang sống, hiển hiện ngay trước mắt ta bằng xương bằng thịt. Một Billy Bibbit yếu nhược từ lúc mới sinh ra với tật nói lắp vô phương cứu chữa, một Harding với bản tính nề nếp cố hữu, kẻ mặc nhiên coi những điều đang diễn ra là quy tắc cuộc đời, một Bromden dù nghe được hết, thấu được hết nhưng không chịu hé răng cho tới tận lúc cuối cùng?

Nhưng tại sao những kẻ đó – biết rõ sự yếu nhược của bản thân mình lại không thể chịu đựng nổi nó khi ở ngoài đời thật, đến nỗi phải vào trại tâm thần để chịu những cuộc đấu tố “tinh thần”, chịu chìa cái góc khuất tối tăm, cái phần hồn mà người thường đều che giấu ra cho những bạn đồng trại mổ xẻ? Có phải chính McMurphy đã giải đáp điều đó rằng:

“Tao chỉ biết một điều: ngay từ đầu vốn dĩ đã chẳng ai vĩ đại gì cho cam, nhưng hình như trong suốt cuộc đời ai cũng chỉ làm mỗi việc là dìm kẻ khác xuống thấp.”

Có lẽ, nói một cách rõ ràng, như cách của B. rằng, tất cả chúng ta đều qua đời ở tuổi hai mươi nhăm nhưng đợi đến tận năm chục năm sau mới đem đi chôn. Hầu hết những kẻ trong trại đó, hay ngoài trại kia, đều chỉ là những xác sống mà thôi, khi không còn giữ được trong lồng ngực mình ngọn lửa đỏ khát khao tự do và dâng hiến cho cuộc đời, chỉ còn chú mục vào trật tự, thì tất thảy chẳng khác gì xác sống.

***

Nói như cách của Ken Kesey rằng chúng ta đều biết rằng không có loài rồng – hoặc là được bảo là như vậy – rốt cuộc chúng ta đã được dẫn tới hang ổ của chúng. Thì đây, nếu rồng là giống loài được là mình – kẻ vừa có sức mạnh ngàn cân lại có cánh bay lượn trên trời, không xiềng xích nào giữ nổi, như McMurphy, thì tất cả đều đã được chạm mặt nó. Trong một mảnh đời ngắn ngủi nhưng oanh liệt, huy hoàng, một mảnh đời mà hẳn Bromden, Harding, Billy Bibbit đều mong muốn được trải qua một lần. Và cả chính ta nữa, chẳng phải vẫn mong được một lần khạc lửa, đập đuôi, phá nát những công trình rác rưởi, những trật tự tối tăm, những ý tưởng ngu muội hay sao?

Nhưng chúng ta phải có gì đó để hy vọng chứ? Đó chính là Bromden – con ngỗng đã thoát được khỏi chuồng chứ không chịu số phận của bầy gà non bị bà dì nhốt chặt trong bài vè y vẫn đọc với bà nội hồi thơ bé – con ngỗng đã bay vượt lên trên tổ chim cúc cu để rủ các bạn cùng bay ra khỏi đó, với lời dẫn dụ ngọt ngào làm sao: Còn một con bay qua/Tổ cúc cu và hót/Rủ các bạn cùng theo/Một, hai, ba… NÀO BƯỚC.

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s