HƠN CẢ CÁI CHẾT

Nhân đọc Tà dương, tác giả: Dazai Osamu, người dịch: Hoàng Long, Tủ sách Tinh hoa Văn học, Công ty Sách Phương Nam, 2012.

Dazai Osamu (1909-1948) quả là tuyệt vời khi nắm bắt tâm lý phụ nữ, thể hiện qua những chi tiết rất nhỏ, những quan sát và thể hiện tinh tế, như lời lẽ trong bức thư Kazuko viết cho Uehara, việc bộc lộ tính cách và tâm trạng nhân vật trong các tình huống cụ thể: sự tinh tế của người mẹ qua cử chỉ ăn uống, hành động của bà, dù rất phóng khoáng nhưng lại tinh tế, lịch duyệt; sự mẫn cảm của Naoji qua ý thức về sự lạc loài của bản thân trước thế gian, về tình cảm của mẹ với mình – không chết trước mẹ vì nếu thế thì mẹ cũng sẽ không sống nổi; chuyển biến tâm lý của Kazuko: từ cái chết của con rắn cái cho đến ý thức tranh đấu sống dậy mạnh mẽ trong nàng…

Người mẹ được Dazai Osamu khắc họa, là cấp độ tuyệt vọng ban đầu, dù đau khổ trước cái chết của chồng, sự sa đọa của đứa con trai, và nỗi bất hạnh của cô con gái thì vẫn cam chịu. Đó là sự nín nhịn trước cuộc đời, dìm bỏ cảm xúc cá nhân, tảng lờ đi đời sống thực (không quan tâm đến điền sản, đến tiền bạc, đến đời sống, mặc kệ mọi sự cho em chồng lo liệu…)

Từ trước đến giờ chưa lần nào mẹ tỏ ra yếu đuối trước mặt tôi, cũng chưa khi nào để tôi nhìn thấy mẹ khóc đau khổ như vậy. Cho dù là lúc cha tôi mất, lúc tôi đi lấy chồng, lúc tôi bụng mang dạ chửa quay về nhà, rồi đứa bé bị chết non trong bệnh viện, hay lúc tôi bệnh nằm liệt giường, rồi ngay cả khi Naoji quậy phá nữa, mẹ cũng tuyệt đối không cho ai thấy thái độ yếu ớt như thế…

Người mẹ cam chịu, nhẫn nại, chấp nhận cuộc đời đã từ bỏ vũ khí, buông tay trước số phận. Cũng là cảm giác thấu suốt của con người đã trải qua hết cuộc đời để đi tới cái chết, hiểu rằng chúng ta vĩnh viễn chẳng hiểu chút gì về cái gọi là thế gian hết.

“‘Mẹ chẳng hiểu thế gian là gì nữa.’

Mẹ ngoảnh mặt đi, thì thầm như độc thoại.

‘Mẹ cũng không hiểu nữa. Chắc cũng không có ai hiểu đâu. Cho dù bao nhiêu thời gian trôi qua, tất cả chúng ta đều là con trẻ cả thôi. Chẳng hiểu biết được gì hết.’”

Nét bút tài hoa của Dazai Osamu thể hiện qua khắc họa nhân vật, đặc biệt là Naoji, chỉ qua vài đường nét đã thể hiện một con người thật dữ dội, cô đơn đến cô độc, nhưng lại nhạy cảm đến bất thường. Như khi được Kazuki hỏi thấy mẹ thế nào, Naoji rất lạnh lùng mà nhận xét rằng:

“… thay đổi nhiều. Tiều tụy đi. Có lẽ chết sớm đi thì hay hơn. Người như mẹ làm sao có thể sống trong cái thế giới này được. Nhìn mẹ bi thảm đến độ không thể nào chịu nổi.”

Nhận xét tàn nhẫn như vậy nhưng nếu không có đầu óc quan sát tinh tế, sự mẫn cảm với con người thì làm sao cạu nhận ra được sự thay đổi ấy. Cũng như khi nhận xét Kazuko:

“Thô tục đi nhiều. Nhìn cái mặt chị như thể đã qua hai ba tay đàn ông gì đó rồi vậy.”

Phũ phàng như vậy nhưng rõ ràng Naoji đã nhìn thấu tâm can Kazuko, thấy rõ được biến chuyển trong tâm tư nàng. Chính sự mẫn cảm đó của cậu mà cuộc đời luôn làm cho cậu đau đớn…

Naoji mẫn cảm thấu được cái tình cảnh cô đơn cùng cực của mình trước thế gian đông đúc màu mè đó. Bề ngoài chỉ là một bi kịch của việc không được nơi nào thừa nhận bởi khoác trên mình hư danh “quý tộc sa sút” – nông dân không chấp nhận, giới thượng lưu ngoảnh mặt – mà thực chất vẫn là cái “thất lạc cõi người” kia. Không thể nào hòa nhịp được với những kẻ vẫn được coi là đồng loại – cùng nói tiếng người đấy mà sao xa cách nghìn trùng.

Naoji phản kháng thế gian mà chàng “bất khả tri” kia bằng cái chết. [Cái chết là chung cục tất yếu cho tất cả những ai từng sống trên đời, nhưng với những kẻ không thể nào dung nạp được cuộc đời thì nó đến sớm hơn mà thôi.] Đây cũng là cái chết mà người đọc hình dung ra ngay từ đầu tác phẩm. Bởi Naoji không còn lối thoát nào hết trong cuộc đời, lối duy nhất cho chàng là cái chết. Đến tình yêu không cứu vãn nổi con người ta nữa thì trái tim đã vô phương cứu chữa mất rồi.

Nét bút tài hoa của Dazai Osamu còn thể hiện qua việc xây dựng các hình ảnh trong truyện. Như hình ảnh con rắn gắn với Kazuko, hình ảnh “hoa quỳnh” gắn với Naoji, còn bà mẹ là một hình ảnh tuyệt vời cho một vương triều đã sụp đổ, một quá khứ đẹp đẽ vĩnh viễn mất đi.

Sang đến Kazuko, thì biến chuyển tâm lý của nàng là cả một chặng đường dài, có thể gọi là “cuộc cách mạng”. Quá trình hình thành cuộc cách mạng của Kazuko đưa cho nàng vô số câu hỏi, thoạt tiên tưởng là của một cô gái ngây thơ chưa hiểu gì về đời sống, nhưng thực chất là những câu hỏi lớn, mà cho đến giờ nhân loại vẫn chưa tìm được câu trả lời.

“Tại sao tình yêu thể xác lại xấu xa còn tình yêu tinh thần thì cao đẹp, tôi thật không hiểu nổi?”

Không ai hiểu nổi từ đâu đã đặt ra cái thứ luân lý đó, cái thứ được coi là đạo đức đó? Nếu đạo đức là phải khiến cho người ta cảm thấy thoải mái thì sao cái thứ gò bó, ép buộc, và khiến cho chúng ta phải đau đớn lại được coi là đạo đức? Tôi cũng luôn tự hỏi và chẳng biết tìm đâu câu trả lời.

Nhưng Kazuko can đảm của chúng ta đã tìm mọi cách lý giải để kháng cưỡng lại nó, tuyên chiến với nó. Nàng đã ngộ ra vẻ đẹp của lý tưởng đằng sau thứ mà thế gian luôn muốn dập tắt và bắt chúng ta chối từ, đó là tình yêu và cách mạng.

“Khi đọc sách của Rosa Luxemburg, không phải tôi không cảm thấy cái vẻ kiểu cách lên gân giả tạo, nhưng nó mang lại cho tôi niềm hưng phấn sâu xa theo cảm nhận của riêng tôi…

Tuy nhiên, khi đọc quyển sách này, tôi lại thích thú ở một điểm khác. Đó là tác giả đã có sự liều lĩnh và dũng khí phá hủy hết tư tưởng xưa nay từ gốc đến ngọn, không chút do dự nào. Và tôi chợt nghĩ đến hình ảnh một người đàn bà chạy trong giá lạnh đến nhà người mình yêu, cho dù điều đó có vi phạm đạo đức đến thế nào đi nữa. Tư tưởng phá hoại. Sự phá hoại là điều buồn bã, bi ai nhưng đẹp đẽ. Một giấc mơ về sự phá hủy, tái thiết và tự thành. Mặc dù sau khi phá hoại ngày tựu thành có lẽ sẽ không bao giờ đến, nhưng vì tình yêu ta phải phá hủy, ta phải làm một cuộc cách mạng.”

Vượt lên trên cái chết, hơn cả cái chết, chính là sự sống.

Kazuko đã chọn nó. Nếu như cuộc đời là chặng đường dài thì có rất nhiều lựa chọn trên con đường đi tới đích. Kazuko đã chọn việc đi cho tận cái đích đó thay cho việc bỏ giữa chừng.

Kazuko không chỉ tiếp tục sống mà còn nối dài sự sống ấy, đó là đứa con trong bụng nàng. Một nạn nhân như nàng gọi, nhưng là một nạn nhân sống động, một nạn nhân sẽ lớn lên, sẽ trở thành một phần của thế giới này, bất kể thế giới đó có thế nào đi nữa.

“Nhưng dù sao đi nữa tôi vẫn phải sống. Nếu có là trẻ con đi nữa thì cũng không thể mãi nũng nịu. Từ bây giờ tôi phải tranh đấu với thế gian. Có lẽ mẹ là người cuối cùng có thể sống được một cuộc đời đẹp đẽ và buồn bã, không tranh đua với người, không thù ghét sân hận. Từ bây giờ, chắc sẽ chẳng còn ai có thể sống được như vậy. Người chết đi thật là đẹp. Nhưng còn cuộc sống. Sự sống còn. Tôi có cảm giác nó thật xấu xa, nhơ nhuốc và tanh mùi máu… Hổ thẹn cũng được nhưng tôi sẽ đấu tranh đến cùng với thế gian để sinh tồn…”

Nàng không chỉ nhận thức được rằng đời sống chính là cuộc chiến sinh tồn, nàng còn thấu hiểu được ý nghĩa của cuộc chiến ấy, cái vẻ đẹp của lý tưởng đằng sau cách mạng và tình yêu, mà giờ đây, người ta không còn nhận ra vẻ đẹp ấy, người ta gán cho cách mạng và tình yêu những ý nghĩa cao siêu nào đó mà bỏ qua bản chất của đích đến cuối cùng, đó là sự đổi thay và tựu thành.

Tôi cho rằng, vì tình yêu và cách mạng thực sự là hai điều đẹp đẽ, tuyệt vời nhất của cuộc đời này nên những kẻ thế gian mới ác ý nói dối chúng tôi rằng đó là những trái nho xanh. Tôi muốn xác thực điều này.

Con người được sinh ra vì tình yêu và cách mạng.”

Như nàng, tôi cũng ao ước được chứng thực vẻ đẹp ấy, muốn được vong mình vào đó, nhưng cũng như nàng, tôi cũng vẫn là “nạn nhân của thời kỳ quá độ đạo đức”. Bởi cách mạng đang tiến hành đâu đó, nhưng xung quanh tôi cái thứ đạo đức cổ hủ vẫn còn nguyên vẹn, hệt trong huống cảnh của nàng.

“Cách mạng đang được tiến hành ở đâu đó. Nhưng xung quanh chúng ta, cái thứ đạo đức cổ hủ vẫn còn nguyên vẹn, không hề thay đổi, vẫn trói buộc chân tay chúng ta. Dù những lớp sóng có thét gào trên bề mặt thì nước dưới đáy biển sâu kia vãn không hề chuyển động chứ đừng nói là cách mạng, chúng vẫn giả vờ như đang ngủ.”

Ở đây, bây giờ, vẫn còn nguyên thứ đạo đức cổ hủ đó, trói buộc con người, dìm con người sâu hơn vào thứ luân lý cổ điển, thứ luân lý “phi lý” ấy. Nhưng thế gian vẫn mặc lòng chấp nhận, bởi người ta sợ cách mạng. Cách mạng là phải có đổi thay, gian khổ; người ta sợ những thứ làm xáo trộn cuộc sống yên ổn này; người ta cũng sợ cả tình yêu, bởi tình yêu sẽ khiến cho tinh thần người ta không còn yên ổn nữa. Vì thế, để sống trong hòa bình, người ta dựng thứ đạo đức đó thành một pháo đài bất khả xâm phạm. Những kẻ đối đầu với pháo đài đó sẽ gặt về thất bại, hoặc là khổ đau tan nát.

Nhưng Kazuko đã tuyên chiến với nó, chấp nhận cuộc đấu tranh lâu dài và hoàn toàn đơn thương độc mã với nó, trước hết là nàng đã sống, và không chỉ sống mà còn có đứa con ngoài giá thú, với người mình yêu.

“Tuy nhiên, em nghĩ mình đã đẩy lui được phần nào cái thứ đạo đức hủ lậu qua trận chiến đầu tiên. Và từ giờ trở đi, em cùng với con mình sẽ tiếp tục chiến đậu trận thứ hai và thứ ba.

Việc sinh đẻ và nuôi dưỡng đứa con của người em yêu mến sẽ hoàn thành cuộc cách mạng đạo đức của em.

Em tự hào về ông và em sẽ làm cho đứa con mình cũng tự hào về ông nữa.

Đứa con hoang và mẹ nó.

Tuy nhiên, hai người chúng em sẽ đấu tranh đến cùng với thứ đạo đức cổ hủ, sẽ sống như mặt trời.”

Kazuko tiếp cho nhân loại bao nhiêu sinh lực, không chỉ có thêm nghị lực mà còn cả lý luận để tranh đấu với nhân gian, dù kết quả thật đơn giản là chỉ để được hòa chung vào nó. Nghe có vẻ như là một cuộc đấu tranh vô ích mà đầy bi ai, bởi sống thì thật là đơn giản, con giun con dế cũng sống, nhưng cuộc sống của nàng giữa muôn vàn biến cố, một thể chế vừa suy vong, một gia tộc sa sút, những người thân yêu trong gia đình lần lượt qua đời, thì sự sống đó đúng là một cuộc cách mạng, và đứa con nàng là một tựu thành của cuộc cách mạng ấy.

***

Trong Thất lạc cõi người, Yozo sau những cơn say sưa bất tận, sau những đau đớn vì chết hụt, và buộc phải đối mặt với cuộc đời đã rút ra rằng: “Thế gian. Tôi cảm giác như mình có thể bắt đầu lờ mờ hiểu về nó. Trong sự ganh đua giữa các cá nhân, trong cuộc tranh giành ấy, chiến thắng là tất cả. Con người không bao giờ phục tùng con người. Ngay cả kẻ nô lệ cũng biết ăn miếng trả miếng ti tiện theo kiểu nô lệ. Nếu không dựa vào sự thắng bại của cuộc ganh đua thì công phu để sống sót không còn hiểu lộ.

Người ta rêu rao đại nghĩa, nhưng mục tiêu của sự nỗ lực chắc chắn phải là cá nhân, cá nhân vượt lên trên cá nhân. Cho nên sự nan giải của thế gian cũng chính là sự nan giải của cá nhân.”

Thì trong Tà dương vẫn phảng phất hình bóng ấy trong những suy nghĩ của Kazuko về thế gian, khi đứng trước cái chết cầm chắc của mẹ nàng, nàng cũng nhận ra từ trước tới nay mình chẳng hiểu thế gian là chi hết.

Mẹ nàng cũng thú nhận điều ấy, bà chẳng hiểu được thế gian và sẽ “chẳng ai hiểu được.”

Vậy thì thế gian là gì? Chẳng phải là một chốn tưởng đông vui đầy tiếng nói cười, bởi loài người vẫn tự nhận mình là sinh vật duy nhất có ngôn ngữ hay sao? Hóa ra là một chốn bí hiểm nhường ấy hay sao? Tiếng nói cười kia phải chăng chỉ là cái vỏ che đậy đi phần u tối bên trong? Cái gì khuất lấp trong lớp áo sặc sỡ của muôn hình vạn trạng từ dục tính tới phù hoa kia?

Chẳng phải thế gian đầy ắp người sao? Cái giống loài ngày càng “bạo tàn và ích kỷ” đó là đại diện cho cái thế gian bí ẩn đó, vì vậy mà chốn này khó lường làm sao.

Nếu có điều hơn cả cái chết thì chính là cuộc sống này. Đấy là sự sống nảy mầm trong bụng Kazuko, là tiếng thét mãnh liệt vào cuộc sống ngục tù, tăm tối, trụy lạc, phóng đãng… Là phản kháng mãnh liệt cái ủy mị trước cuộc đời của những con người trượt sâu vào những thất vọng cá nhân, thất bại trước sự nghiệp cũng như ái tình, để vùng lên đòi sống.

Cả một thể chế suy vọng, gia tộc sa sút và vô số gia đình tan nát. Thể chế ấy không cứu vãn nổi cho chính nó nhưng vẫn dựng lên như một biểu tượng cho hy vọng, cho một niềm tin khắc khoải đeo đẳng, rồi một ngày nào đó sẽ hồi sinh, và con người đứng trước cái chết vẫn còn hy vọng đó.

“Tôi chợt nghĩ, biết đâu giờ mẹ đang hạnh phúc. Cái cảm giác hạnh phúc phải chăng giống như mảnh bụi vàng lấp lánh dưới đáy sông tuyệt vọng? Nếu cái tâm trạng sáng sủa không thể ngờ khi vượt qua đáy sâu của nỗi buồn là hạnh phúc thì Thiên hoàng, mẹ và cả tôi nữa chắc hẳn đang hạnh phúc đây. Buổi sáng mùa thu yên tĩnh. Khu vườn mùa thu ánh sáng chan hòa…”

Nhưng bất chấp cái “khả tri”  hay “bất khả tri” trước cuộc đời, bất chấp cả cuộc đời đang dần đi vào bế tắc, diệt vong, Kazuko vượt qua cái khoảng trống nhận thức đó, vùng vẫy quyết liệt để sống – một cuộc đời dù có “tanh mùi máu” và “xấu xa, nhơ nhuốc”. Trong một sát na, nàng ngộ ra rằng “Người chết đi thật là đẹp. Nhưng còn cuộc sống. Sự sống còn.”

Từ đây, tôi cho rằng bắt đầu giai đoạn đấu tranh sinh tồn – đúng ra là bắt đầu cuộc đời mới cho Kazuko – còn những người không bắt kịp được với thay đổi của thời đại (bà mẹ và Naoji) thì bị loại khỏi cuộc chiến.

***

Osamu tách mình ra khỏi nhân vật, dựng lên một Kazuko sống động và đầy sức sống. Trong tác phẩm này, ông vượt lên trên định mệnh đời mình với khao khát mãnh liệt được sống, ông không chỉ để cho Kazuko quyết tâm sống sót trên cõi đời mà còn đẩy nàng vào một cuộc chiến đầy thử thách, duy trì giống nòi và đấu tranh với thứ “đạo đức cổ hủ”. Nhưng bi kịch là ở chỗ chính Osamu lại không làm được điều ấy trong cuộc đời mình, ông đã chọn cái chết… Phải chăng ông đã luôn muốn chọn sự sống [trái ngược với Naoji, ngay sau khi bước chân vào cuộc đời đã chọn cho mình cái chết, những ngày sống chỉ là những ngày chờ đợi đến cái giờ phút đã điểm cho cái chung cục ấy], nhưng cũng giống như Naoji, ông thấy cái vô nghĩa của chuỗi ngày vô vọng, tại sao lại phải đợi đến phút cuối để thần Chết đến gõ cửa, bởi “Cuối cùng, cái chết của em là cái chết tự nhiên. Bởi vì chỉ có tư tưởng mới không chết mà thôi.

Với tư tưởng này, Dazai Osamu sẽ còn sống mãi…

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s