Một trải nghiệm khác về thống khổ

(Nhân đọc Beloved của Toni Morrioson, bản tiếng Việt: Thương, người dịch: Hồ Như, NXB Phụ nữ.)

Quá khứ là một món khó nhằn, nhất là khi quá khứ đó quá nhiều thống khổ.

Thương là một trải nghiệm khác về thống khổ. Những đau thương đã nhận một lần trong đời, mãi mãi không rời tâm can người ta được nữa, cho dù người ta có muốn hay không. Và rồi dù đã băng qua nỗi đau thì người ta vẫn còn phải nếm nó nhiều lần nữa trong đời.

Văn của Toni Morrioson vẫn được coi là khó đọc. Đúng thế, nếu không tường tận khổ đau thì sẽ thấy những điều trong trang sách là những thứ phi lý điên rồ. Loài người vẫn vậy, chính tay có thể làm điều ác nhưng nếu nghe những lời kể lại vẫn không tưởng đó là thứ mình làm. Hôm nay gieo hạt mầm, ngày mai đòi trái chín. Hôm nay gieo khổ đau, không nghĩ đến thứ mình sẽ nhận ngày mai. Nỗi đau cho kẻ khác là thứ người ta ném vào gió cát, tưởng bị cuốn trôi rồi, ai ngờ mọc lên thành cỏ đắng, thành gai góc, xuyên vào thịt da những người khác nữa.

Với những người ngoài cuộc, đó là một thảm kịch nhân sinh, không thể tin là diễn ra trong thế giới con người, hay đúng hơn chỉ là những hình hài mang dạng người mà phải sống đời con thú. Và phải chứng kiến thảm kịch đó ở thì tương lai, tức là mọi thứ đã diễn ra rồi, đã kết quả rồi, không thể đổi thay hay làm được trò trống gì nữa hết. Vậy thì đào bới làm gì? Chém thêm những vết thương trên bia mộ người đã chết còn có làm đau ai được nữa?

Với những người trong cuộc, đó là khoảng thời gian của chất chồng đau đớn, nhìn lại là một sự kinh hoàng, những điều đã mất là lưỡi dao cứa vào lòng máu ứa, những điều còn lại chỉ là những thứ dở dang, những vết thương không hàn gắn nổi, những vết sẹo để đời như cái cây mọc trên lưng người, thậm chí còn đơm hoa kết trái. Có ai hình dung được trái của nỗi đau là gì không?

Quay trở lại miền Nam nước Mỹ năm 1873, với ngôi nhà ma ám màu trắng xám I24 trên đường Bluestone. Đó là một ngôi nhà chất chứa cả yêu thương và thù hận, là tài sản ra dáng của Sethe sau bao nhiêu khổ đau, là nơi trú ngụ của chị, của con chị cả đứa sống và đứa chết, của mẹ chồng chị cả lúc sống và lúc chết… Trẻ con xa lánh ngôi nhà, người lớn chạy nhanh khi đi ngang nó. Nhưng chẳng ai ngạc nhiên cả, Baby Suggs – mẹ chồng Sethe – bảo, “Có căn nhà nào trong xứ sở này không chất đầy đến nóc nỗi buồn phiền của một kẻ da đen đã chết nào đấy.”

Ngôi nhà cau có, hằn học bởi chứa đầy những muộn phiền, bởi những con người ở đó, hay cận kề quanh đó thiếu đói tình yêu, tình thương, âu yếm, chăm sóc.

Từ những nỗi đau và thiếu đói, người ta hé mở những sự thật đen tối. Con người phải giải phóng nỗi khát thèm lên loài vật. Còn nỗi ô nhục nào lớn hơn thế nữa? Khi con người phải phủ lên loài thú, trong khi còn đang sống giữa những con người khác? Những đứa trẻ không cha được sinh ra, bất chấp nhọc nhằn của đời sống nô lệ, băng qua những cuộc chạy trốn, băng qua cuộc chiến tranh, đánh đập, tù đày. Rất nhiều đứa là kết quả của những cuộc cưỡng bức vội vã, giữa đám nô lệ với nhau, giữa ông chủ với đám nô lệ nữ…

Như trăm nghìn cuộc chiến khác, cuộc chiến để giải phóng những người nô lệ là một cuộc chiến đầy rẫy mất mát. Một cách trần trụi, rốt cuộc với những người nô lệ, cuộc chiến không còn là con đường đi tìm lý tưởng, mà đã trở thành một cuộc chiến sinh tồn, chống lại cái chết – chứ không phải là tìm đường sống nữa – mặc dù kết quả là như nhau nhưng xét về ý nghĩa lại khác biệt đáng kể. Họ nhận ra thân phận bèo bọt của mình, rằng họ không có số phận, không có đời sống cá nhân, dấu ấn đóng trên người họ đã chỉ ra rằng có một số phận chung cho tất cả bọn họ, đó là bóc lột đến cùng, đánh đập tàn bạo. Không chỉ sức lực, họ còn bị cướp cả dòng sữa trong mình, những đứa con, và nhiều người thân thiết…

Cuốn sách này đã chạm vào nỗi đau tột cùng của những người nô lệ, cũng cho người ta thấy khó nhọc của đấu tranh trên con đường đi đến tiến bộ, phát triển; người tranh đấu không phải chỉ hy sinh tính mạng của mình mà còn phải đánh đổi sinh mạng của vài thế hệ.

Dẫu trong cuộc chiến sinh tồn ấy, có vài điều đẹp đẽ, như sự liên minh giữa những người da đen và da trắng, như vẫn còn khát vọng và tình yêu. Là tình người giữa Sethe và Amy, trên những nỗi thông cảm cho niềm đau xót từng nếm trải.

Cũng chính Amy khải thị cho tôi thấy về cuộc sống hay cái chết, những nghiệt ngã của đời được kể lại bằng giọng dửng dưng như của kẻ khác, không phải là họ không đau đớn mà chính nỗi đau đã bị chai mòn. Kinh nghiệm đời sống được thu gặt từ những đau thương phải gánh chịu. Như cái giọng ngây ngô của Amy nhưng đầy trải nghiệm, “Cái gì đã chết rồi, khi sống trở lại cũng sẽ đau”. Tôi muốn nối thêm vào, cả tình yêu nữa. Phải, cả tình yêu, nếu đã chết rồi, khi vực trở lại cũng sẽ làm ta đau đớn.

Ngôn từ trong Thương là một thứ ngôn từ mạnh mẽ và cá tính. Thứ ngôn từ đi thẳng và xuyên suốt, như một mũi tên. Lột tả được nỗi đau tận sâu thẳm tâm can chứ không phải những cào xước bên ngoài. Thậm chí cả yêu thương, căm ghét, hờn giận… cũng đều mạnh hơn, sâu hơn. “Anh cúi xuống sau lưng chị, thân hình anh là vòng cung của nhân ái, anh ôm ngực chị trong lòng bàn tay mình. Anh xoa má mình trên lưng chị và nhờ thế biết được nỗi sầu khổ của chị, cội rễ, thân to và những cành chằng chịt của nó. Đưa những ngón tay đến những chiếc móc trên áo chị, dù không thấy hay nghe dấu hiệu nào, anh cũng biết những giọt lệ đang vội đến.”

Và những ý tưởng mới mẻ, không trùng lắp. Đó là kết quả của sáng tạo. Một thế giới phong phú, có dự phần của những người đã chết nhưng vẫn lớn lên như những người sống mệt nhoài. Có lẽ bởi những sầu muộn, đau khổ triền miên mình người sống không gánh nổi, họ phải mang đến cả khi đã chết hay là phải san sẻ một phần gánh vác cho những hồn ma. Hay như nỗi giận của Denver, “Lúc ấy nó mười tuổi và vẫn còn giận Baby Suggs vì bà chết”. Có nỗi giận nào như vậy trong đời không, giận vì người ta chết? Không, tôi chưa từng biết đến cho đến lúc biết Sethe… Mà quả thật, cái chết luôn đáng giận như thế, vì nó luôn đến vào lúc bất ngờ và không bao giờ chịu lấy đi cái phần mà người ta muốn ném cho nó nhất.

Rốt cuộc, rồi cái hồn ma đó cũng chịu ra đi, để những người sống có thể sống sót yên ổn hơn, nhờ Paul D nồng ấm, dịu dàng và thừa thãi sinh lực chăng? Hay là chính tình yêu đã xua đuổi đi những lạnh lẽo, băng giá để sưởi ấm lại phần chết chóc của căn nhà, của cuộc đời chủ nhân nó nữa?

Vì thế họ quên cô đi. Như một giấc mộng không đẹp trong một giấc ngủ không ngon. Dù vậy, đôi khi, tiếng chiếc váy xào xạc ngưng lại khi họ thức giấc, và những khớp ngón tay lướt qua đôi má dường như là của người đang ngủ…

Đó không phải là một câu chuyện để truyền lại.”

Nhưng tôi biết, họ biết, quá khứ kia chẳng thể xóa mờ. Nhưng người ta phải quen đi để chung sống cùng với nó. Quen đi, nghĩa là dần quên lãng.

+ Viết từ năm kia, năm kìa, hay năm nào chả nhớ. Hôm nay thoáng có cảm giác thương, cho tất cả, khi phải nhét chung vào cái thành phố chật chội, nắng nóng và phù phiếm này.

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s